Có những người rất sợ mình làm sai: sai giờ giấc, sai quy định, quên một việc nhỏ hay làm chưa đủ tốt cũng khiến họ bận tâm. Họ luôn muốn mọi thứ phải đúng, phải đủ, phải chu toàn. Nhìn bên ngoài, người ấy có vẻ rất kỷ luật và đáng tin. Nhưng đôi khi tôi tự hỏi: sống đúng luật như thế có thật sự làm người ta bình an không?
Tôi từng nghĩ rằng cứ sống đúng nguyên tắc là tốt, vì thực tế cho thấy, trong một cộng đoàn, nếu ai cũng giữ luật thì mọi việc sẽ dễ dàng hơn. Luật giúp chúng ta biết mình phải làm gì, sống với nhau thế nào và có trách nhiệm ra sao. Điều đó hoàn toàn đúng, nhưng càng sống, tôi càng nhận ra rằng luật là cần thiết, nhưng nếu mình chỉ sống để không sai luật thì luật có thể trở thành một áp lực rất lớn. Có những lúc tôi làm một việc không phải vì tôi hiểu giá trị của việc đó, mà chỉ vì trong đầu có một tiếng nói: “Phải làm cho tốt, phải đúng giờ, phải chu toàn, phải khiến người khác hài lòng.” Và nếu chẳng may không làm được, tôi bắt đầu tự trách: “Mình tệ quá, mình thiếu trách nhiệm quá.” Điều đáng sợ là khi ấy, tôi tưởng mình đang cố gắng để trở nên tốt hơn, nhưng thật ra có khi tôi chỉ đang cố gắng để không bị sai.
Từ khi học về tâm lý, tôi bắt đầu hiểu hơn về những tiếng nói bên trong con người. Có một phần muốn được thoải mái, nghỉ ngơi, làm điều mình thích; nhưng cũng có một phần luôn nhắc nhở: “Phải thế này, phải thế kia, không được phép sai.” Trong lý thuyết phân tâm học, Sigmund Freud, nhà sáng lập trường phái phân tâm học, gọi phần này là siêu ngã (superego). Siêu ngã hình thành từ những quy tắc, chuẩn mực và giá trị chúng ta tiếp nhận trong quá trình lớn lên. Khi nó trở nên quá mạnh, con người dễ trở nên khắt khe với chính mình, luôn cảm thấy mình chưa đủ tốt và sợ mắc lỗi.
Tôi thấy điều ấy khá quen thuộc trong đời sống cộng đoàn, có người rất khó chịu khi người khác làm việc không giống cách mình nghĩ. Có người chỉ cần một việc nhỏ không đúng quy định là đã bực mình, và có người luôn muốn mọi thứ phải thật hoàn hảo, đến mức chính mình cũng mệt mỏi. Nhưng phía sau sự cứng rắn ấy đôi khi lại là một nỗi bất an rất sâu: “Nếu tôi không làm đúng thì sao?” Và thế là người ta dùng luật để tạo cho mình cảm giác an toàn. Mọi thứ càng rõ ràng, càng đúng khuôn, họ càng cảm thấy yên tâm. Nhưng nghịch lý là khi quá phụ thuộc vào những khuôn mẫu ấy, người ta lại dễ mất bình an trước những điều bất ngờ hoặc những cách sống khác với điều mình quen thuộc.
Tôi cũng từng nhận ra điều ấy nơi chính mình, có những lúc tôi khó chịu không phải vì người khác làm điều gì sai nghiêm trọng, mà chỉ vì họ không làm theo cách tôi mong đợi. Tôi cứ nghĩ mình đang bảo vệ nguyên tắc, đang muốn mọi việc được tốt hơn. Nhưng khi bình tĩnh lại, tôi nhận ra có khi tôi đang lấy tiêu chuẩn của mình làm “luật” cho người khác. Tôi muốn họ đúng giờ như tôi nghĩ, làm việc theo cách tôi cho là tốt, cư xử theo điều tôi cho là hợp lý. Khi họ không làm như vậy, tôi dễ bực mình, thất vọng và cho rằng họ thiếu trách nhiệm. Nhưng nhìn kỹ hơn, có khi điều cần thay đổi không phải là người kia, mà là chính cách tôi đang nhìn họ.
Từ đó, tôi hiểu rằng giữ luật và sống trưởng thành không phải lúc nào cũng là một. Luật giúp cộng đoàn có trật tự và mỗi người biết trách nhiệm của mình, nhưng luật không thể thay thế sự trưởng thành. Có những điều cần giữ đúng nguyên tắc, nhưng cũng có những lúc cần biết nhìn vào hoàn cảnh và con người cụ thể. Người trưởng thành không phải là người không bao giờ sai hay lúc nào cũng hoàn hảo, mà là người biết phân định: điều gì cần giữ, điều gì cần điều chỉnh và điều gì nên buông xuống.
Tôi nghĩ điều khó trong đời sống không phải là học thêm thật nhiều luật, mà là học cách sống đúng tinh thần của luật mà không trở thành nô lệ cho luật. Bởi nếu giữ luật mà lòng mình ngày càng căng thẳng, nếu mình giữ đúng nhưng lại trở nên khắt khe với người khác, nếu mình làm mọi thứ rất chu toàn nhưng bên trong luôn sợ hãi, thì có lẽ đã đến lúc mình cần dừng lại và tự hỏi: “Tôi đang sống vì điều tốt đẹp này, hay tôi đang sống vì sợ mình làm sai?” Câu hỏi ấy không chỉ dành cho những người quá nguyên tắc. Có khi nó cũng dành cho chính tôi, mỗi khi tôi đặt việc “làm cho đúng” lên trên việc “sống cho đúng”.
Cuối cùng, luật được đặt ra để giúp con người sống tốt hơn, chứ không phải để con người đánh mất bình an. Trưởng thành có lẽ là khi tôi biết giữ điều cần giữ, điều chỉnh điều cần điều chỉnh và buông điều nên buông; biết nghiêm túc với nguyên tắc nhưng cũng biết dịu dàng với chính mình và với người khác. Sống đúng rất quan trọng, nhưng sống đúng mà vẫn giữ được một trái tim bình an, có lẽ còn quan trọng hơn.
Maria Trần Dinh, Hội dòng Mến Thánh Giá Bà Rịa
